FOTOPERIODISMO

Denomínase fotoperiodismo ó conxunto dos procesos mediante os que un gran número dos organismos das rexións temperadas programan as súas actividades (por exemplo, a localización, o crecemento ou a reproducción), facéndoas coincidir co momento máis favorable para a supervivencia da especie, utilizando como indicador as variacións periódicas da duración da iluminación: a alternancia día-noite e as fluctuacións estacionais na súa lonxitude respectiva.
Nos vexetais, a duración e periodicidade na iluminación ten unha influencia decisiva sobre a duración do crecemento vexetativo e sobre a época de floración.

| Así, por exemplo, moitas árbores e plantas comúns, para manter un metabolismo activo, necesitan estar expostas diariamente a iluminacións prolongadas: cando os días se volven curtos, como acontece no outono, o crecemento detense e as súas xemas entran nunha fase de repouso que as protexe fronte ás baixas temperaturas invernais. Algunhas especies vexetais, como é o caso dos cereais de primavera e da remolacha, soamente florecerán cando o período de iluminación diúrno supere unha certa duración crítica característica para cada especie (plantas macrohémeras ou de día longo); a espinaca, por exemplo, comeza a florecer cando está exposta durante dúas semanas a días

cun período de iluminación que supere as trece horas. Outras especies (plantas microhémeras) permanecen en estado vexetativo se o período de escuridade é demasiado curto, e unicamente florecerán cando o período nocturno se faga preponderante e dunha duración superior a un certo nivel crítico variable coa especie; trigos de inverno, algunhas plantas cultivadas de orixe tropical, como o arroz, cana de azucre, certas variedades de tabaco e de soia, etcétera. Existen igualmente plantas fotoperiodicamente neutras, é dicir, que non son sensibles ó ritmo diario de iluminación. En consecuencia, o coñecemento exacto da resposta fotoperiódica das plantas ten especial interese económico en agricultura, xa que permite cultivar en cada rexión as variedades que mellor se axusten ó fotoperído específico da mesma. |

Mediante o control artificial do período de iluminación diurno no seus invernadoiros, floricultores e horticultores poden provocar a vontade a floración de plantas ornamentais na data desexada, a obtención de froitos fóra de temporada, etc.
Aínda que a floración veña determinada polo fotoperiodo, será preciso que este estímulo físico sexa transformado en estímulo químico e así de feito, a acción da luz ten lugar por activación dun pigmento denominado fitocromo, se ben diversas hormona vexetais (xiberelinas, citocininas, auxinas e as hipotéticas florigén e antesina) participan activamente na regulación da resposta concreta. Entre os efectos inducidos, merecen destacarse, a xerminación de certas sementes, a caída outonal das follas das árbores caducifolias, o crecemento dos tallos e a floración.
A presencia nos animais de ritmos endóxenos circadianos (do latín circa dies, aproximadamente un día), luares, estacionais ou anuais, fai concibi-la existencia nos mesmos dalgún tipo de oscilador ou mecanismo fisiolóxico para medi-lo tempo, pese a que a identidade orgánica deste reloxo biolóxico sexa aínda descoñecida. Nembargantes, calquera que sexa a precisión do reloxo biolóxico interno que posea cada individuo, os centenares ou millares de reloxos individuais existentes no seo dunha poboación non tardarían en desaxustarse uns respecto doutros se non existise algunha sorte de reloxeiro, un estímulo externo para sincronizalos cada certo tempo. Neste sentido, a variación estacional da lonxitude relativa do día e da noite, ó implica-la oscilación da meirande parte dos factores ambientais con significado ecolóxico (luz, temperatura, humidade, etc.) suministra o mecanismo de sincronización máis xeralizado e de maior fiabilidade.

| Nos animais, o fotoperíodo é particularmente evidente en relación coa reproducción. Certos peixes como o Salvelinus fontinalis, que normalmente poñen en outono, poden ser inducidos a que o fagan en verán. Basta para elo con alongar artificialmente a lonxitude do día a partires do comezo do inverno e diminuilo en primavera de tal forma que imite as condicións outonais. De xeito similar, pode inducirse a actividade sexual de ovellas, cabuxas e venados. Quizai sexan as aves os vertebrados cunha dependencia do fotoperíodo máis notoria, xa que regula nelas a reproducción, a muda e, en certas especies, a migración e os cambios metabólicos asociados.

Nelas, a información fotoperiódica é recibida incluso por aqueles exemplais ós que se lles desproveron dos ollos, sendo o tracto hipotálammo-hipofisario o receptor fotosensible por vía transcraneana.
O letargo dos mamíferos ten un significado ecolóxico comparable á migración das aves, en tanto que ámbolos dous procesos permiten ladea-las condicións climáticas desfavorables ou os períodos no que o fornecemento de alimentos é escaso. O frío, a sequidade, a falta de alimentos ou outras circunstancias adversas preséntanse na natureza cunha certa periodicidade, e a eficacia biolóxica do fotoperiodismo non radica en responder ás mesmas unha vez que se produciron, senón en permitir anticiparse ás condicións desfavorables e, en consecuencia, incrementa-la supervivencia da especie.
En dito sentido, moitas especies de insectos amosan, nunha ou outra etapa da súa vida (larval, pupal ou de adulto), unha detención do crecemento coñecida como diapausa. De forma inmediata, o proceso está inducido polo cese na producción dunha hormona, a ecdysona, a súa secreción está baixo o control de células neurosecretoras especializadas, sometidas a súa vez á regulación do fotoperíodo.
Os ollos non constitúen necesariamentelos órganos receptores da información fotoperiódica, pois coñécense especies de insectos nos que interveñen exclusivamente os ollos (ó igual cos mamíferos), especies nas que participan ollos e ocelos, e especies nas que a fotosensibilidade reside no propio cerebro. Entre os receptores extrarretinianos (non visuais) dos vertebrados figuran: formacións diencefálicas de certos peixes, órgano frontal dos anuros e recepción intracraneana de réptiles e aves.