OS VOLCÁNS

Con este nome coñécense distintos tipos de xeomorfoloxía, o seu denominador común é a súa orixe: a emisión de materiais rochosos fundidos, acompañados de gases quentes sometidos a fortes presións. A saída destos elementos prodúcese a través dun cráter que comunica co exterior algún depósito de magma profundo. A xeomorfoloxía a que dan orixen, está en relación co tipo de erupción: de tipo cónico se é explosiva, e de formas máis dondas se é tranquila. | Arenal-Costa Rica

Os procesos volcánicos comprenden tódolos fenómenos asociados coa efusión sobre a superficie terrestre dos materiais magmáticos procedentes do interior da Terra. Cando tal efusión non chega a producirse, pero o magma consolídase a pouca profundidade da superficie terrestre, denomínanse procesos subvolcánicos.
Tipos de estructuras volcánicas.

Tal efusión pode verificarse ó longo de fracturas, e entón constitue o volcanismo de tipo fisural, ou ben ascender por un lugar concreto dando lugar ó volcanismo de tipo central.
O fisural caracterízase pola saída de grandes cantidades de magma a través dunha fractura profunda que rechean amplas zonas da superficie terrestre. Son acumulacións de lava chamados basaltos de meseta; a súa manifestación máis significativa atópase en Islandia, conca do Paraná (Brasil-Paraguay), etc., e nas primeiras actividades das dorsais centrooceánicas.

O de tipo central da dous tipos de estructuras, volcáns en escudo e estrato-volcán. Os primeiros caracterízanse pola efusión de lavas moi fluidas que orixinan un edificio volcánico extenso e de pouca altura en relación coa súa extensión. O exemplo máis típico atópase nas illas Hawai. Por contra, o estrato volcán presenta máis altura, con típicos cono e cráter volcánicos e clara estratificación dos productos volcánicos arroxados pola chiminea e a súa conseguinte deposición nas inmediacións da mesma orixinando o cono volcánico. | Haleakala, Maui, Hawaii

O meirande exemplo español de estrato-volcán é o Teide (Tenerife).
Unha consecuencia directa da saída é a formación das caldeiras: éstas poden ser de afundimento ou explosivas. Así, ó extruir o magma na superficie prodúcese un oco na cámara magmática, o que provoca un afundimento de xeito máis ou menos circular chamado caldeira de afundimento. Outras veces a saída do magma realízase de forma explosiva. A máis célebre destas é a do Krakatoa, que se formou en 1883 mediante unha serie de explosións, a máis grande delas foi oída en Australia , a 5000 km. de distancia, formándose unha nube escintilante que atinguiu os 80 km. de altura na atmosfera.
Tipos de erupcións.

A actividade dos volcáns varía dun a outro, e incluso dentro dun mesmo volcán pode haber períodos cun tipo de actividade distinta da doutros tempos. Distínguense catro tipos fundamentais de actividade volcánica, en función da viscosidade do magma e do seu contido en gases, os que reciben o nome dos volcáns actuais que posuen tal tipo de actividade. Varían de maior a menor temperatura e de menor a maior viscosidade. Son, pois, as de tipo Hawaiano, Estromboliano, Vulcaniano e Peleano.
O Hawaiano caracterízase por lavas moi fluidas con poucos gases, ceibados acougádamente. O cráter está ocupado por unha lagoa de lava. Predominan as coladas de lava.

Río de lava | O Estromboliano contén tamén lava fluida no cráter, pero de cando en vez proxectan bombas, lapilli e columnas de gases. Caracterízanse por lavas e escoura. No Vulcaniano a lava é máis viscosa e pastosa, e rápidamente encótrase na superficie. A chiminea tapónase con facilidade, e os gases acumúlanse saíndo violentamente. É de tipo explosivo, predominando as nubes. A lava pulverízase en cinzas. O Peleano ten unha lava viscosa, que pode formar pitóns ou agullas de ata 400m de altura que se desfan ó se enfriar. A explosividade é máxima. Fórmanse as devastadoras nubes ardentes que arrasan todo ó seu paso (unha destas borrou do mapa a cidade de San Pedro, na illa Martinica, en 1902). Os productos sedimentarios procedentes destas nubes son as ignimbritas.

Materiais volcánicos

Os materiais arroxados polos volcáns poden ser lavas, bombas, lapilli e cinzas. As lavas son aéreas ou submariñas. As aéreas clasifícanse en tres tipos fundamentais: pahoehoe, aa y de superficie continua. As duas primeiras reciben o nome co que se as coñece nas illas Hawai. As pahoehoe son as lavas cordadas que se forman como consecuencia da solidificación dunha delgada cotra superficial, debaixo da que continúa fluindo a lava que enruga a dita cotra. O aspecto que ofrece é parecido a unha pel rugosa ou á dunha madeixa de cordas. Polo contrario, as aa caracterízanse por presentar gran cantidade de bloques, que dan lugar ó denominado malpaís. Orixínanse ó se enfria-la capa superficial, máis grosa ca nas pahoehoe, e racharse en bloques que se amorean uns sobre outros, movidos por un fluxo da lava líquida subxacente. O terceiro tipo de lava, superficie continua, opóñese ó carácter rugoso dos outros dous. Dase en certas coladas de superficie lisa.
Por outra parte as lavas submariñas padecen un enfriamento moi rápido debido ó contacto co auga dándolles un aspecto moi típico de almohafada de onde reciben o nome de lavas almofadadas ou pillow-lavas.
As bombas, lapilli e cinzas son os piroclastos expulsados polo volcán, que se clasifican segundo o seu tamaño.
Ademais destos materiais sólidos, os volcáns liberan gran cantidade de gases, o máis importante deles é o vapor de auga, seguíndolle en importancia o CO2, N2, SH2, CO, S e Cl, así como cantidades menores de ácedo clorhídrico, cloruros, etc. Cando cesa a actuación volcánica, estos fenómenos anteriormente expostos quedan reemprazados por outros entre os que se atopan as fontes termais, geyseres, mofetas, solfataras e fumarolas que caracterizan a actividade volcánica.
A clasificación destas rochas volcánicas establécese, en primeiro lugar, atendendo ó contido de SiO2, dividíndose en :
Ultrabásicas: SiO2 <45%
Básicas: SiO2 45% al 52%
Intermedias: SiO2, 52% al 66%
Ácedas: SiO2 66%
Nembargantes, esta clasificación é demasiado simple e ten o inconvinte de englobar cun mesmo nome a rochas de significado patrolóxico e tectónico moi distinto. Para evitar isto clasifícanse de acordo co contido en SiO2 en relación ó contido de minerais alcalinos (Na2O+K2O).
Distribución dos volcáns e o seu significado tectónico.

Se se estudia a distribución xeográfica dos volcáns obsérvase claramente que estos se atopan concentrados en determinadas áreas da cortiza terrestre.

As dúas zonas nas que se atopan a meirande parte dos volcáns da Terra son o cinto circumpacífico (construido polos volcáns que abeiran o océano Pacífico) e a banda Alpino-Himalaya (formada polo conxunto volcánico que se extende desde o sur de España, norte de África, sur de Italia e montes do Cáucaso, enlazando co sistema do Himalaya). Outras zonas onde aparecen volcáns, en menor número que nos anteriores, son os fondos oceánicos e no interior dos continentes. A situación dos volcáns obedece ós distintos ambientes tectónicos, e a súa vez estos últimos condicionan as características daqueles. Así, dentro da tectónica de placas, o cinto circumpacífico e a banda Alpino-Himalaya corresponden a bordes converxentes de placas, mentres que os volcáns oceánicos que se atopan nas dorsais centrooceáncias e os volcáns continentais situados en grandes fosas, como os africanos, corresponden a bordes diverxentes. Por outra parte, hai un terceiro tipo de volcáns, xeralmente oceánicos, relacionados cos puntos quentes. | Semeru, Java-Indonesia

Os volcáns situados sobre bordes converxentes caracterízanse por unha marcada polaridade, do océano ó continente, na composición química das súas rochas. A variación prodúcese como consecuencia do aumento progresivo da profundidade dos focos magmáticos cara o continente, debido á disposición do plano de Benioff. A secuencia típica de rochas é : Tholeitas (basaltos tholeíticos), Andesitas, e Basaltos alcalinos, nas que se produce un enriquecimento progresivo de sodio e potasio. Dentro da serie andesítica diferéncianse magmas máis ácedos, que dan dacitas e riolitas.
Nos bordes diverxentes hai dúas series de rochas netamente diferenciadas, unha tholeítica e outra alcalina. Faltan, pois, os termos intermedios calcoalcalinos. Finalmente, nos volcáns situados sobre puntos quentes diferéncianse dous tipos. Por unha banda os que se atopan nos continentes, as súa lavas son de tipo alcalino, e por outra banda os que se atopan en áreas oceánicas, caracterizados polas súas lavas tholeíticas e alcalinas.

A.G.U.