ROSALÍA DE CASTRO

Aínda que Rosalía non ten nada que ver coa celebración do día das Letras Galegas deste ano, si que o ten coas Letras Galegas en xeral, ou para ser máis exactos, coas LETRAS sinxelamente. É Rosalía de Castro a escritora romántica por excelencia. A única e a nosa. Seica sexa agora o momento de que todos nós, convertidos en amantes das paixóns fortes e dos sentimentos fondos e arrebatados do "Titanic", descubramos unha vez máis, o máis noso romanticismo que aínda que non navega entre as augas xeadas do océano, si que se abre camiño entre a túpida brétema e empoléirase para berra-los seus versos, sobre calquera torre de igrexa no medio dunha lenta e pertinaz chuviscada.
Aínda que en tempos, incluso agora mesmo, voces alzáronse acusando ós versos de Rosalía de puerís e sinxelos, para moitos de nós esta sencillez só significa que os seus sentimentos e sensacións atinguen e abranguen tódolos corazóns que algunha vez tiveron a sorte de asomarse ós poemas desta insigne poetisa. A facilidade coa que chega á xente, á fibra máis fonda dos seus lectores, non nos parece a nós un defecto, senón o meirande dos logros.
Ben é certo que outras moitas voces autorizadas aclamaron ós catro ventos as cualidades da obra de Rosalía e como sería eterno recolle-las todas, alomenos imos menciona-la de Azorín en "Clásicos y modernos" "Nos hallamos en presencia, en comunicación con un espíritu que une los fenómenos del mundo exterior a sus propios sentimientos, a unos estados de conciencia, por medio de una ideación, no aparente, no manifiesta, sino oculta, como subterránea" Tamén podemos lembra-la frase de Montoliú en "Literatura castellana" referente a "En las orillas del Sar" (Neste libro) "Nos habla con acentos de estóica serenidad una de las almas más atormentadas y de vida más profunda que ha habitado entre poetas de otros tiempos"
A imaxe de Rosalía como unha alma atormentada, de sentimentos profundos e de fondo penar, está sempre presente nas nosas mentes. O rumor triste da chuvia caendo paseniño un día e outro e outro tamén, é o son que semella acompañar á lectura de cada un dos seus versos.
Quizáis poderiamos aquí romper este feitizo e reproducir nesta web algúns do seus poemas máis ledos. Pero agora, mentres escribimos isto, un orballo branco está a tinguir de bágoas as leiras e a adorna-las árbores verdes con escintilantes colgantes transparentes. Non parece ser entón o momento. Semella máis procedente achegarnos por completo a Rosalía, afundirnos nos seus sentimentos que hoxe aínda son compartidos, que coma nunca, tócanos de moi preto, e para elo só precisamos dun calquera dos seus libros, de seguro que algún anda polas vosas casas esquecido. Para que a fusión entre o lector e o autor chegue o seu cume, o que nesta revista leredes e que escoitaredes no voso corazón, son as mesmas palabras de Rosalía, as que ela escribiu para presentar "Follas novas" fai motísimo tempo: A voz de Rosalía de Castro, a nosa, que neste día das Letras Galegas, fala para ti coa forza de sempre, coa forza dunha constante treboada.
Gardados estaba, ben podo decir que para sempre, estes versos, e xustamente condenados pola súa propia índole á eterna olvidanza, cando, non sin verdadeira pena, vellos compromisos obrigáronme a xuntalos de presa e correndo, ordenalos e dalos á estampa. No era esto, en verdade, e que eu quería; mais no houbo outro remedio; tiven que conformarme co o duro das circunstancias que así o fixeron. "¡Vaixan en boa hora, lles dixen entonces, estes probes enxendros da miña tristura!, ¡vaia antre os vivos o que xa é, pola súa propia natureza, cousas dunha morta ben mortal!" E fóronse, sin que eu sepa pra qué, nin me faga falla sabelo.

Máis de dez anos pasaron -tempo cáseque fabuloso a xusgar pola presa con que hoxe se vive- desque a maior parte de estes versos foron esquirtos, sin que as contrariedades da miña vida desasosegada, i unha saúde decote endebre, me permitisen apousar neles os meus cansados ollos i o meu fatigado esprito. Ó leélos de novo, vin ben craro cómo era incompreto e probe este meu traballoo poético, cánto lle faltaba para ser algo que valla, e non un libro máis, sin outro mérito que a perene melancolía que o envolve, e que algúns terán, non sin razón, como fatigosa e monótona. Mais as cousas teñen de ser coma as fan as circunstancias, e si eu non puden nunca fuxir ás miñas tristezas, os meus versos menos. Escritos no deserto de Castilla, pensados e sentidos nas soidades da Natureza e do meu corazón, fillos cativos das horas de enfermedade e de ausencias, refrexan, quisáis con demasiada sinceridade, o estado do meu esprito unhas veces; outras, a miña natural disposición (que no en balde son muller) a sentir como propias as penas alleas. ¡Ai!, a tristeza, musa dos nosos tempos, conóceme ben e de moitos anos atrás; mírame como súa, é outra como eu, non me deixa un momento, ni inda cando quero falar de tantas cousas coma andan hoxe no aire e no noso corazón. ¡Tola de min!, ¿no aire, dixen?, ¡no meu corazón, inda máis fora de él! Anque en verdade, ¿qué lle pasará a ún que non sea como se pasase en todolos demáis? ¡En min i en todos!; ¡na miña ialma e nas alleas! ... ¿Mais diráse por eso que me teño por unha inspirada, nin que penso haber feito o que se di un libro trascendental? Non: nin eu o quixen, nin me creo con forzas pra tanto. No aire andan dabondo as cousas graves, é certo; fácil é conocelas, e hastra falar de elas; mais son mulller, i ás mulleres, apenas si a propia femenia fraqueza lle é permitido adiviñalas, sentilas pasar. Nós somos arpa de sóio dúas cordas, a imaxinación i o sentimento; no eterno panal que traballamos alá no íntimo, solasmente se dá mel, máis ou menos doce, de máis ou menos puro olido, pero mel sempre e nada máis que mel. Que si os problemas que tén ocupadosós máis grandes entendementos teñen algo que ver con nosco, é nentramentras que os que comparten e levan á unha con nosoutras os traballos da vida non poden ocultarnos de todo as súas treistezas i os seus desfacelementos. É de eles vere as chagas e contalas e buscarlles precuro; é noso axudarlles a soportalas; máis con feitos iñorados que con palabras e romores. O pensamento da mullér é lixeiro; gústanos como ás volvoretas, voas de rosa en rosa sobre as cousas temén lixeiras: no é feito para nós o duro traballo da meditación. Cando a él nos entregamos, imprenámolo, sin sabelo siquera, da innata debilidade, e si nos é fácil engañalos espritos frívolos ou pouco acostumados, non sucedo o mesmo cos homes de estudio e reflesion, que logo conocen que baixo da crara corrente da forma non se atopa máis que o limo insubstancial das vulgaridades. E nos dominios da especulación, como nos do arte, nada máis inútil nin cruel que o vulgar. De elo fuxo sempre con todas as miñas forzas, o por non caer en tan gran pecado nunca tentéi pasar os límites da simple poesía, que encontra ás veces nunha espresión feliz, nunha idea afertunada, aquela cousa sin nome que vai direuta como frecha, traspasa as nosas carnes, fainos estremecer, e resoa na ialma dorida como un outro ¡ai! que responde ó largo xemido que decote levantan en nós os dóres da terra.

Despois do xa dito, ¿tendréi que añadire que este meu libro non é en certa maneira fillo da mesma inspiración que dou de sí os Cantares gallegos? Paréceme que non. Cousas este último dos meus días de esperanza e xuventude, ben se ve que ten algo da frescura propia da vida que comenza. Mais o meu libro de hoxe, esquirto, como quen dí, en medio de todolos desterros, non pode ter, anque quixera, o encanto que soie emprestarlle a inocencia das primeiras impresiós: que o sol da vida, como o que aluma o mundo que habitamos, non loce nos seus albores da mesma sorte que cando vai poñerse tristemente, envolto antre as nubes do postreiro outono.

Por outra parte, Galicia era nos Cantares o obxeto, a ialma enteira, mentras que neste meu lubro de hoxe, ás veces, tan soio é a ocasión, anque sempre o fondo do cuadro: que si non pode senon ca morte despirse o esprito das envolturas de carne, menos pode o poeta prescindir do medio en que vive e da natureza que o rodea ; ser alleo a seu tempo é deixar de reproducir, hastra sin pensalo, a eterna e laiada queixa que hoxe eisalan todolos labios. Por eso iñoro o que haxa no meu libro dos propios pesares, ou dos alleos, anque ben podo telos todos por meus, pois os acostumados á desgracia, chegan a contar por súas as que afrixen ós demáis. Tanto é así, que neste meu novo libro preferín, ás composicións que puderan decirse personales, aquelas outras que, con máis ou menos acerto, espresan as tribulaciós dos que, uns tras outros e de distintos modos, vin durante largo tempo sofrir ó meu arredore. ¡E sófrese tanto nesta querida terra gallega! Libros enteiros poideran se esquirbire falando do eterno infortunio que afrixe aos nosos aldeáns e mariñeiros, soia e verdadeira xente do traballo no noso país. Vin e sentín as súas penas como si foxen miñas; mais o que me conmovéu sempre, e polo tanto, non podería deixar de ter un eco na miña poesía, foron as innumerables coitas das nosas mulleres: criaturas amantes para os seus i os estraños, cheas de sentimento, tan esforzadas de corpo como brandas de corazón e tamén tan desdichadas que se dixeran nadas solasmentes para rexer cantas fatigas poidan afrixir á parte máis floxa a inxel da humanidade. No campo, compartindo mitade por mitade cos seus homes as rudas faenas; na casa, soportando valerosamente as ansias da maternidade, os traballos domésticos i as arideces da probeza. Soias o máis do tempo, tendo que traballar de sol a sol, e sin axuda pra mal manterse, pra manter ó seus fillos, e quisáis ó pai valetudinario, parecen condenados a no atopare nunca reposo senon na tomba.

A emigrazón i o Rei arrebátanlles de contino o amante, o hirmán, o seu home, sostén da familia de cote numerosa: i así, abandonadas, chorando o seu desamparo, pasan a amarga vida antre as incertidumbres da esperanza, a negrura da soidade i as angustias dunha perene miseria. I o máis desconsolador pra elas é, que os seus homes vanse indo todos, uns porque llos levan, i outros porque o exempro, as necesidades, ás veces unha cobiza, anque disculpabre, cega fannos fuxir, do lar querido, daquela a quen amaron, da esposa xa nai e dos numerosos fillos, tan pequeniños que inda non acertan a adiviñar, os desdichados, a orfandade a que os condenan.

Cando nas súas confianzas estas probes mártires se astreven a decirnos os seus sacretos, a chorar os seus amores, sempre vivos, a doerse das súas penas, descróbese nelas tal delicadeza de sentimentos, tan grandes tesouros de ternura ( que a enteireza do seu carauter no é bastante a mermar), unha abnegación tan grande, que sin querer sentímonos inferiores a aquelas obscuras e valerosas heroínas que viven e morren levando a cabo feitos maravillosos por sempre iñorados, pero cheos de milagres de amor e de abismos de perdón. Historias dinas de ser cantadas por mellores poetas deo que eu son; e cuias santas armonías deberán ser espresadas cunha doia nota e nunha soia corda: na corda do subrime, e na nota do delor. Anque sin forzas pra tanto, tentéi algo de eso, sobre todo no libro titulado. As viudas dos vivos e as viudas dos mortos; mais eu mesma conoso que non acertéi a decilas couas que era menester. As miñas forzas son cativas; quéreas maiores quen haxa de cantarnos cont oda a súa verdade e poesía tan sencilla como dolorosa epopeia.

... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .... ... .... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Creerán algúns que porque, como digo tentéi falar das cousas que se poden chamar homildes, é por qué me esprico na nosa lengoa. Non é por eso. As multitudes dos nosos campos tardarán en ler estes versos, escritos a causa de elas, pero só en certo modo pra elas. O que quixen foi falar unha vez máis das cousas da nosa terra, na nosa léngoa, e pagar en certo modo tamén o aprecio e cariño que os "Cantares gallegos" despertaron en algúns entusiastas. Un libro de trescentas páxinas, esquirto no doce dialeuto do país, era naquel estonces cousa nova e pasaba polo mesmo todo atrevemento. Aceptárono, i o que é máis, aceptárono contentos, i eu comprendín que desde ese momento quedaba obrigada a que non fose o primeiro i o último. No era cousa de chamar as xentes á guerra e desertar da bandeira que eu mesma había levantado.

Alá van, pois, as FOLLA NOVAS que mellor se dirian vellas, porque o son; e últimas, porque pagada xa a deuda en que me parecía estar coa miña terra difícil é que volva a escribir máis versos na lengua materna. Alá van en busca, non de triunfos, senón de perdós; non de alabanzas, senon de olvidos; non das predileiciós doutros tempos, senon da beninidade que di dos malos libros: -¡Deixalos pasar!- É o que eu deseo: que os deixen pasar, como un romor máis, como un perfume agreste que nos trai consigo algo de aquela poesía, que nascendo nas vastas soidades, nas campías sempre verdes da nosa terra, e nas praias sempre hermosas dos nosos mares, veñen direutamente a buscar o natural agarimo nos corazós que sufren e aman esta querida terra de Galicia.

Santiago, 30 de marzo de 1880.