OS TARTESIOS

As noticias máis antigas que nos chegaron sobre os poboadores da península ibérica son as citadas polo escritor romano Rufo Festo Avieno, que viviu no século IV despois de Xesucristo e foi autor dunha obra titulada “Ora maritima”, poema de senarios no que se describen as costas mediterráneas. Pero o importante deste libro é que Avieno utilizou fontes antiquísimas de autor descoñecido, e nas que o propio Avieno confesa terse inspirado. Unha destas fontes, que databa do século VI antes de Xesucristo, é dicir, mil anos antes da época na que viviu e escribiu Avieno, era un “periplo”, ou sexa, unha viaxe de navegación costeira realizado por un mariño grego ou púnico, no que partindo quizais das costas de Bretaña ou de Cornualles, en Inglaterra, chegou ata Marsella (Massalia).Resultado daquela viaxe foi a narración animada e viva dos lugares visitados polo descoñecido mariño, que proporcionan as máis antigas noticias existentes sobre España.

Conxugadas éstas con algunhas citas de historiadores e xeógrafos clásicos, como Hecateo de Mileto, Heródoto, Estrabón e outros, reconstruiuse a posible historia dun pobo que sería o primeiro histórico establecido na Península Ibérica, e que desarrollou unha brillante cultura que desdichadamente non puido ser confirmada por restos arqueolóxicos. | HERÓDOTO

Pero como resultaría absurdo eliminar de xeito radical as abundantes noticias que dos tartesios quedaron, pódese refacer unha semihistoria daquel fabuloso pobo.
O nome de Tartessos, aplicado ó país, pareceu proceder do río principal que o atravesaba, ó que os romanos chamaron logo Oleum flumen (río do aceite) e máis tarde Betis, e que agora é coñecido co nome árabe de Guadalquivir (río Grande). Non é raro que un pobo tome o nome dun río ou que se produza o fenómeno contrario, como o caso dos íberos (Ebro) ou os indios (Indo); o certo é que esta denominación de Tartessos (do país) e de tartesios ( os seus habitantes) aparece frecuentemente nas citas históricas antes nomeadas.
A capital deste país atopábase, segundo as repetidas fontes, nunha illa formada polos dous brazos no que desemboca o río. Un historiador alemán, que traballou durante moito tempo en España e ó que se lle debe unha meritoria aportación á historia da España antiga. Adolfo Schultten, tratou de busca-los restos da cidade no lugar sinalado pola obra de Avieno, no coto de Doñana, pero sen éxito algún.

RÍO GUADALQUIVIR | Desgraciadamente, aínda que se tentaron outras excavacións, ningún feliz resultado foi a súa consecuencia, polo que a posible historia dos tartesios queda reducida ás fontes escritas. Agora ben, é un fenómeno moi repetido na Historia o de embelecer de xeito fantástico os oríxenes dos pobos, e España non podía estar ausente desta regra xeral. Do mesmo xeito que Atenas tivo os seus reises lexendarios, e no mesmo caso acháronse Creta e Exipto, Persia e Roma, unha serie de soberanos míticos embelecen a misteriosa monarquía do país de Tartessos, os seus nomes conserváronos eles

mesmos- sempre segundo as referidas fontes- en anais escritos que databan de máis de seis mil anos, así como poemas e leises curiosas, nas últimas delas decíase, por exemplo, que a testimuña dun menor nunca podería prevalecer sobre o aportado por unha persoa de idade. Dacordo con estos anais, o primeiro rei dos tartesios tería sido Therón, que acaso poidera identificarse co Gerón ou Gerión da lenda grega que combateu con Heracles porque éste acudiu a robarlle o seu gando de bois; máis próximo á Historia, parece ser que Therón combateu contra os fenicios que se estableceron ou pretendían establecerse en Gaddir, dando como resultado un combate naval no que as naves do tartesio foron destruidas por un misterioso lume, o que, como é natural, orixinou a súa derrota.
Outros reises tartesios, non ordenaos cronolóxicamente porque elo é imposible, foi Gárgoris, que ensinou o seu pobo a aproveita-lo mel. Un fillo deste chamouse Habis, descubridor da agricultura e organizador xurídico do seu Estado, que dividiu en seis clases- ou cidades- prohibindo o traballo manual á máis elevada. Tampouco faltou entre os tartesios o rei viaxeiro, conquistador e fundador: Norax, do seu nome proviña o dos monumentos megalíticos- nuraghi- existentes naquela illa.
Arganthonios, rei.

Pero o rei tartesio máis importante e do que se pode asegurar con case toda evidencia a súa vida real foi Arganthonios, palabra que suxeriu outra teoría sobre a orixe dos tartesios, xa que o nome pode interpretarse pola lingua celta co significado de “home da prata”. Os gregos atribuiron unha gran lonxevidade a este soberano: 120 anos (segundo outras fontes, 150) e un longo reinado de 80 anos, o que podería interpretarse dun modo literal, xa que non é imposible un reinado de tal duración, ou no sentido dunha curta dinastía de reises que levaran o mesmo nome. O certo é que puido datarse o reinado de Arganthonios entre o 620 e o 540 antes de Xesucristo, e explicar algúns episodios da súa vida, a traveso de varias fontes gregas.
Coincidiu o reinado de Arganthonios coa decadencia do poder fenicio no Mediterráneo a consecuencia dos ataques asirios.
Posiblemente este sexa o alfabeto dos tartesios. Os tartesios, que manterían vivo o rencor producido por derrotas anteriores, aproveitaron aquela mala situación púnica para vengarse e chamaron no seu auxilio ós gregos. Esta relación aparece hermoseada pola lenda no relato dun viaxeiro grego, Kolaios de Samos, que a mediados do século VII antes de Xesucristo teria sido empurrado por unha tempestade ás costas de Tartessos. Moi ben acollido por Arganthonios donou tal cantidade de prata a Kolaios que éste puido reface-los muros da súa cidade destruidos polos persas. Tamén invitoulles a establecerse no seu país, se temían un novo ataque dos persas, pero os gregos, cando desexaron aproveita-la xenerosa oferta do rei tartesio, enteráronse de que morrera e preferiron marchar a Alalia, na illa de Córcega. O imperio de Arganthonios foi moi grande: comprendía toda Andalucía e extendíase, ademais polo litoral mediterráneo ata o cabo da Nao. Consecuencia do seu poderío puido se-lo establecimento de colonias gregas neste territorio, como Maninake (tal vez preto da actual Vélez-Málaga). A capital deste gran Estado debía ser unha cidade poderosa e fortificada, aínda, como se dixo, non foi posible sacar á luz as súas ruinas, tal vez sepultadas dun xeito definitivo polos aluvións do Guadalquivir.
Preto do 540 (ou acaso o 535) a. X.C. afundiuse definitivamente o poderío naval focense no Mediterráneo occidental a consecuencia dunha batalla que se deu fronte ás costas de Alalia, na que pelexaron os gregos contra cartaxineses e etruscos unidos, ós que lles molestaba o comercio- e tal vez a piratería- focense por aquelas costas.
Barco fenicio
Segundo Heródoto, os focenses poideron aliñar 60 naves contra 120 da alianza estrusco-cartaxinesa, e nas palabras do propio historiador grego “a victoria decidiuse polos focenses; pero foi unha victoria “Kadmeia”, pois perderon cuarenta navíos quedando inservible-los vinte restantes”, co que ve que a palabra “kadmeia”, utilizada por Heródoto, ven a significar en realidade unha ruidosa derrota, xa que se quedaron sen naves, e sempre segundo o escritor de Halicarnaso, tiveron que emigrar de Alalia para establecerse nas costas do sur de Italia, gregas desde longo tempo atrás.
A derrota focense, conxugada coa morte de Arganthonios que , segundo viuse, debeu ocorrer ó mesmo tempo, deixou sen aliados ós tartesios que quedaron expostos ó ataque dos púnicos, os verdadeiros beneficiarios do seu triunfo en Alalia. En efecto, pouco despois, ó redor do 500, os tartesios sufriron o ataque dos cartaxineses. A capital foi sitiada, e, segundo unha curiosa noticia, despois de toma-la fortaleza que a defendía pola parte do mar, a muralla foi derrubada polo procedimento de guindar contra ela unha viga que se abaneaba. Todo o imperio Tartesio afundiuse despois da caída da capital e a mesma sorte correu Mainake, a cidade helénica fundada baixo a protección dos tartesios. Aparte distos escasos e espallados datos políticos, algo sábese dos tartesios referente a súa cultura e organización. A súa principal riqueza consistía na ganadería e na agricultura: utilizaban bois en canto á primeira, e olivo e vide, con cereais, no referente á segunda. Tamén explotarían minas de ouro, prata e estaño e coñeceron con toda seguridade o traballo do bronce, e tal vez tiveron indicios da metalurxia do ferro traída polos gregos. Da súa abundancia en metais falan elocuentemente dous citas da Biblia: “Porque o rei (Salomón) tiña no mar unha flota de naves de Tharshis, coa flota de Hiran. Unha vez cada tres anos viña a flota de Tharshis e traía ouro e prata” (I Reises 10,22) e notro lugar “Porque o día do Señor dos exércitos aparecerá para tódolos soberbios e altaneros, para tódolos arrogantes; e serán humillados... E para tódalas naves de Tharshis e para todo o que é fermoso á vista” (Isaías, 2, 12, 16). Tharshis adoita ser identificada con Tartessos, co que quedaría claro que as flotas conxuntas de Salomón e do rei de Tiro, Hiram, ian a busca-lo codiciado ouro, xuntamente coa prata e o estaño ó país de Tartessos. Polo demais, os propios tartesios terían a súa correspondente escuadra coa que irían a busca-lo estaño, que xa escaseaba no país, ás Illas Castérides (ou illas do Estaño), mantendo relacións activas de comercio con outros pobos como podería deducirse da lexendaria viaxe do rei Norax.
Segundo Estrabón, os tartesios construiron tamén obras de inxeñeiría para regular e aproveita-la canle do Guadalquivir; asimesmo asegura que existían ás ribeiras do río gran número de cidades ricas e florecentes.
A sociedade estaba dividida en varias clases sociais: príncipes, sacerdotes, comerciantes, homes libres (campesiños, artesáns, comerciantes, mariñeiros) e esclavos. A súa relixión debeu de ser politeísta e astral o que se deduce de cultos dedicados á Lúa e a Venus. Tamén é posible que sentiran a influencia de púnicos e gregos prestando culto a deuses como Melkart y Heracles. Non faltaba un deus da guerra, coñecido co nome céltico de Neto ( heroe ou guerreiro). Numerosos santuarios de Serra Morena parecen ter unha orixen tartesia, e neles atopáronse abundantes exvotos de bronce que ben poderían ser unha lembranza ancestral do culto habido naqueles lugares. É notable a noticia transmitida polo escritor grego Posidonio quen afirma que os tartesios eran hospitalarios e liberais, activos, “ampulosos e de xenio alegre”, o que entronca bastante ben co carácter dos actuais andaluces da costa.
Coñeceron a escritura, e o seu alfabeto era distinto ó íbero, o que fixo pensar que, se ben procedían dun tronco común, iberos e tartesios diversificáronse en época aínda prehistórica, diversidade que se agrandou ó entraren na Historia. Falaban unha lingua sobre a que aínda son máis difíciles os problemas que suscita, non excluindo a posibilidade de que estivera influenciada pola doutros pobos: etruscos, cretenses e aínda caucásicos.

This page hosted by Get your own Free Home Page