JUAN DE VALDÉS LEAL

A imposición do nome de Xesús, que é o título deste óleo sobre lenzo, de 105 x 76 cm, é unha das obras pictóricas máis recorridas para ilustrar postais de Nadal desde que en 1991 foi dada a coñecer nunha exposición que sobre a obra do autor se realizou en Madrid e Sevilla.
Juan de Valdés Leal (1622-1690) é, xunto a Murillo, un dos máximos representantes da pintura barroca en España.
De orixe sevillano, formouse en Córdoba onde realizou as súas primeiras obras (serie das clarisas de Carmona, h. 1653), establecéndose definitivamente na cidade do Betis a partires de 1656. O seu estilo, máis preocupado pola expresión que pola beleza, amosa unha gran personalidade e magníficas dotes como colorista pero resulta desigual polas frecuentes incorreccións de debuxo. O dinamismo predomina nas súas composicións, xeralmente recargadas e enfáticas, aínda que o seu nome se vinculou, sobre todo, ó tétrico e mailo macabro, por mor dos cuadrados dedicados ás “Postrimerías” da nosa vida (Xeroglíficos das nosas postrimerías), que pinta para o Hospital da Caridade, de Sevilla, por encargo do seu fundador don Miguel de Mañara. Nelas, o seu realismo é truculento e extremado coa intención de lembrar ó espectador o seu derradeiro fin e a vanalidade do esplendor terreno, seguindo un sentimento moralizante que tamén imperou na nosa literatura do Século de Ouro.

Para entender mellor a este pintor deberiamos achegarnos ó que significou realmente o barroco.

Este termo, ou a súa acepción en castelán, barrueco, que significa perla irregular, ten a súa orixe na lingua portuguesa. Apareceu por primeira vez en Francia no século XVIII como sinónimo de irregular, con matiz peiorativo, e foi empregado polos tratadistas neoclásicos para calificar de extravagantes e ridículas as formas artísticas producidas no século XVII e parte do XVIII. A finais do século pasado, o termo adquiriu o seu actual significado, gracias á valoración positiva deste período realizada polos investigadores alemáns, que definiron o barroco como un estilo orixinal, con entidade propia, rexeitando a consideración anterior de mera prolongación decadente do Renacimento, no que o recargamento decorativo suplía a falta de creatividade. | Soño de San Fernando

Nembargantes o barroco non é únicamente unha corrente estilística, senón un concepto histórico cultural que define un momento da civilización humana. É, polo tanto, unha época derivada dunha situación histórica na que se dan unhas necesidades vitais e uns condicionamentos económicos, políticos e sociais determinados. Isto supón unha actitude distinta que se ve reflectida en todo tipo de actividades e da orixe a unha nova cultura, da que o arte é unha das súas manifestacións.
Cronolóxicamente princípiase nas últimas décadas do século XVI, tralo agotamento do manierismo, e exténdese ata o rococó, que surde nos anos centrais do século XVIII como cume do barroco, e que dará paso á reacción neoclásica da segunda metade do século. Desde o punto de vista xeográfico, o barroco ten a súa orixe na metade occidental de Europa, desde onde irradia a súa influencia á América hispana e ó resto do continente europeo.
No espacio e no tempo citados, prodúcense unha serie de situacións históricas que propiciarán o nacimento e as características do barroco. Por unha banda, a escisión relixiosa motivada pola Reforma protestante e a Contrarreforma católica, e por outra, a consolidación das monarquías absolutas. Ámbolos dous elementos, relixioso e político, coinciden na centralización do poder e no seu desexo de influir sobre o pobo, polo que necesitan dun arte que cumpra unha función propagandística ó servicio dos seus fins: a captación dos fieis e a demostración do prestixio e a indiscutibilidade do soberano. Do mesmo xeito, os países protestantes e aquilos nos que a burguesía enriquecida polo comercio constitue a clase dirixente, buscan no arte a plasmación da súa ideoloxía e o seu sistema de vida. E é o conxunto de todos estos factores o que configura a existencia do barroco, é dicir a súa pluralidade expresiva, o seu carácter persuasivo e emocional, o seu sentido comunicativo e o seu achegamento á realidade do home.

O barroco en España, princípiase nos primeiros anos da segunda metade de século e culmina baixo o reinado de Carlos II, caracterízase polo abandono dos contrastes luminosos e o gusto, cada vez máis acentuado pola liberdade de execución e a riqueza cromática. Esta evolución é debida principalmente á influencia da escola flamenca que, unida á xa tradicional inclinación dos pintores hispanos cara o veneciano, propicia o estilo dinámico e escenográfico, xeralmente pouco interesado polo realismo concreto que se desarrolla en España neses intres. | Soño de San Fernando (detalle)

Desde o punto de vista temático, mantense o predominio dos asuntos relixiosos, plasmados agora en grandes cadros de altar con aparatosos rompimentos de gloria, quedando relegados a un segundo plano os restantes xéneros, entre os que cabe destaca-lo retrato, derivado do de Velazquez e da concepción elegante e refinada de Van Dyck, e o bodegón, algo máis rico e movido, que presenta en ocasións un sentido moralizante, lembrando ó espectador a caducidade dos bens terrenais. Esvaecido o foco toledano e sen figuras de relieve en Valencia, únicamente Madrid e Sevilla conservan a súa condición de centros pictóricos importantes. E en Sevilla atopámonos coa figura de Murillo e do autor que nos ocupa: Juan de Valdés Leal.

Agora que xa nos situamos no espacio de tempo no que se desarrollou a labor pictórica do autor e que coñecemos alomenos someramente as circunstancias políticas e relixiosas que caracterizaron este periodo, podemos achegarnos máis a A imposición do nome de Xesús e fixarnos en tódolos detalles deste fermosísimo óleo.

A imposición do nome de Xesús | Polas características do seu estilo podemos consideralo como unha producción tardía do autor. Parece ser que polas súas reducidas proporcións era unha obra destinada á devoción privada, e por outra banda podemos pensar que a súa iconografía está inspirada polo pensamento xesuítico. Esta escena ten como remoto precedente a pintura de gran formato realizada en 1606 por Juan de Roelas para o retablo principal da igrexa da casa profesa dos xesuitas de Sevilla, que Valdés coñecía sen dúbida. Valdés Leal , á hora de describi-la iconografía desta obra, atense fielmente ás directrices que señalan a forma con que se debía pinta-la circuncisión do Neno Xesús.

Indica Pacheco que a Virxe, “ foise a purificar ó templo de Xerusalén e que ela mesma circuncidou ó Neno Xesús pola súa man e púxolle o nome no mesmo lugar, non tendo máis testimuñas que o seu esposo Xosé e os anxos do ceo. Que a Virxe realizase este oficio é opinión constante de moitos santos e autores e a que pretendo seguir, e a que oín predicar a moitos varóns doctos e entre eles ó pai Juan de Pineda na casa profesa”.

Na representación advírtese que o pano e o coitelo que sostén un anxo están visiblemente ensanguentados, proba evidente de que a circuncisión foi levada a cabo, mentres que a ausencia do sacerdote indica que a Virxe actuou como oficiante. Na parte superior da pintura aparece un rompimento de gloria anegado de tons áureos, onde unha orla de anxos envolve o anagrama do nome de Xesús escintilando ó xeito do astro solar. Deste modo vincúlase a cerimonia da circuncisión coa imposición do nome de Xesús ó Neno, exaltándose tamén a través do seu anagrama o coincidente emblema da orden xesuítica. | A imposición do nome de Xesús. (detalle)

Resalta especialmente na composición o intento de movimento que Valdés outorga á escena, desprazando as figuras da Virxe, o Neno e san Xosé cara a esquerda e colocando dous anxos na banda oposta. Un sentimento de emoción colectiva, reflectido intensamente nos rostros, preside a expresividade física e anímica de tódalas persoaxes integrantes da escena.
O enérxico contraste de luces e sombras que se advirte na parte inferior da pintura reforza coa súa intensidade, a emotividade da escena, permitindo tamén o vigoroso contraste entre os tons rosas, amarelos, azuis e vermellos que destacan no vestiario da Virxe, san Xosé e mailos anxos.

E pois, e a simple vista pode apreciarse, unha verdadeira marabilla da pintura e unha fermosa postal de Nadal para felicitar ó nosos amigos.

This page hosted by Get your own Free Home Page